Handgevormde keramiek

Gedraaide versus handgevormde keramiek

Deze week ben ik aan de slag gegaan met handgevormde keramiek of “Handmade ceramics”, in goed Nederlands (Engelse termen klinken altijd veel moderner :-). En dit keer bedoel ik met “handgevormd”: klei vormen zonder draaischijf. Hoewel ik graag (en veel) werk op de draaischijf, hebben vormen met de hand gemaakt een eigen ritme.

Met de hand opbouwen is de oudste techniek om klei te vormen tot keramiek. Geef een klein kind voor het eerst een stuk klei en hij/zij begint het instinctief te vormen door knijpen, pletten en aan elkaar te plakken. Schijnbaar is het handvormen van klei genetisch ingebakken in de mens.

Handgevormde keramiek 2Toch lijkt het wel of handgevormde keramiek aan een minderwaardigheidscomplex lijdt. Zo heb ik het “Off-Wheel Pottery Book”(van Raymond Hull and Ida Claire Larden), waarin half verontschuldigend aan het begin van het boek wordt uitgelegd dat het boek over het maken van keramiek gaat zonder de hulp van een draaischijf.

Staat handgevormde keramiek een treetje lager op de evolutionaire ladder dan gedraaid werk?

Handgevormde keramiek: de verschillen

Keramiek gemaakt met de hand (zonder druk- en gietmallen en de 3D printer) zijn absoluut anders dan z’n gedraaide tegenhanger. Ik kwam tot de volgende verschillen:

  • Historisch:
    De techniek het handvormen van keramiek (ca. 26.000 jaar geleden) is zo’n 20.000 jaar ouder dan de techniek van het het draaien (ca. 6.000 jaar geleden).
  • Diversiteit:
    Handvormen is zeer divers; boetseren, knijpen, opbouwen uit plakken of ringen, het is allemaal opbouwen met de hand. Gedraaide vormen worden per definitie op de draaischijf gemaakt, met (min of meer) dezelfde techniek (centreren, openen, optrekken en vormen).
  • Vormenvrijheid:
    Met handvormen zijn alle vormen te maken. Bij draaien worden de vormen rond, bij handvormen zijn vormen rond, vierkant of driehoekig en alles wat er tussen zit.
  • (On)regelmatigheid:
    Perfecte ronde vormen (met gelijke wanddikte) zijn moeilijker te realiseren met de hand dan op de draaischijf. Hoewel sommige keramisten (nu en in het verre verleden) potten kunnen opbouwen die (bijna) perfect zijn, zijn kleine onregelmatigheden voor de meesten niet te vermijden.
  • Processnelheid:
    Ook in de oudheid was tijd geld en moest de productiviteit van keramisten omhoog. Ronde potten, schalen en borden zijn sneller te maken op een draaiende schijf dan opgebouwd met ringen of plakken. Ca. 6.000 jaar geleden was de draaischijf een enorme technologische vernieuwing (net zoals de 3D printer in onze tijd).

Handgevormde keramiek 3Gedraaide keramiek: de overeenkomsten

Er zijn niet niet alleen verschillen tussen handgevormd en gedraaid keramiek. Ik kwam tot het onderstaande rijtje:

  • Materiaal:
    De belangrijkste overeenkomst is natuurlijk het gebruik van het materiaal klei.
  • Combinatie:
    Beide technieken worden vaak door elkaar gebruikt, bijvoorbeeld bij mijn eigen werk. Ik draai de basisvorm, maar daarna bewerk ik deze daarna al dan niet met handvorm technieken. Andersom kan natuurlijk ook.
  • Vitaliteit:
    Handgevormde keramiek met of zonder draaischijf heeft in de huidige tijd niets aan vitaliteit ingeboet. Of het nu handvaardig (jaren ’50?), handgemaakt (jaren ’70) of “handmade” (21ste eeuw) wordt genoemd, het is nog steeds “hot”.
  • Creativiteit:
    Hoe je klei ook werkt, wie iets wonderbaarlijks wil maken moet al z’n creativiteit aanspreken (dat geldt natuurlijk niet alleen  voor klei).

Handgevormde keramiek 4De keramiek strijd voorbij

Een tweedeling tussen handgevormd en handgedraaid is waarschijnlijk in deze technologische tijd van virtual reality en 3d printers niet meer aan de orde. Hoewel ik denk dat in de jaren ’70 van de vorige eeuw, handgevormde keramiek een minderwaardigheidscomplex had, is dat inmiddels niet meer het geval.

En terecht natuurlijk; handgevormde keramiek heeft  in de 21ste eeuw veel te bieden, minstens evenveel als gedraaide keramiek (en wellicht zelfs meer). De vormentaal van handgevormd werk is anders, niet superieur of minderwaardig aan aan gedraaid werk. De combinatie heeft mij in ieder geval in z’n greep.

Voor mij is het vormen van klei zonder draaischijf een nieuwe uitdaging, ook al is de techniek al duizenden jaren oud. Maar ook het werken met de draaischijf blijft een uitdaging, de verslaving aan klei maakt voor mij geen onderscheid in techniek.

Handgevormde keramiek 5 Handgevormde keramiek 6 Handgevormde keramiek 6

Daniel Bende
Daniel Bende
Keramist bij DFB-keramiek
Ontwerpt en creëert onder de handelsnaam DFB-keramiek handgedraaid figuratief steengoed keramiek.

6 gedachten over “Gedraaide versus handgevormde keramiek”

    1. Met. Lichte verbazing Lansink je artikel. Werd in ieder geval getrokken door je thema. Maar in je uitleg ben ik het helemaal met je eens. Echter de mogelijkheden in handvormen zijn oneindig veel diverser. Hoewel draaien met creativiteit snijden en vervormen een eigen taal krijgen, heeft handvormen toch mogelijkheden die met draaien onmogelijk of niet verkiesbaar zijn. En Ada, Handvormen kunnen zeker door het rollen of snijden van repen rustgevend zijn. Zonder het dwingende van de schijf.
      Is mijn ervaring.

    1. De pootjes en de afwateringsgaten missen nog (klei nog te zacht, handvormen gaat langzaam), maar als het lukt worden het potten t.b.v. bonsai boompjes. Deze opdracht was de aanleiding van dit blogje.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.