keramiek glazuur analyse vier niveaus

Keramiek glazuur niveaus voor analyse

Als glazuur nerd maak ik graag rijtjes. Voor het analyseren van glazuren gebruik ik daarom de “viewpoints” van Tony Hanssen (digitalfire). Van hem heb ik vier glazuur niveaus leren kennen:

  1. Proces
  2. Recept
  3. Materiaal
  4. Oxide

Koper rood glazuurBij het ontwikkelen van een glazuur heb ik altijd dit theoretisch kader in mijn achterhoofd gehad. Ik heb daar veel baat bij om tot een gewenst resultaat te komen, een afwerking die past bij mijn keramiek.

De laatste jaren komt er steeds meer openbare data beschikbaar, ook op het gebied van glazuren. Kunnen deze nieuwe inzichten worden geïncorporeerd in het bestaande kader of is het tijd voor meer invalshoeken?

Vier glazuur niveaus voor analyse

Als je iets ontwerpt, moet je eerst kijken wat je wilt of beter gezegd welk probleem het ontwerp dient op te lossen. Voor het ontwerpen van een glazuur is dat niet anders. Wat wil ik? Een keramische afwerking die “past” bij de keramiek die ik maak.

Deze afwerking vormt een onderdeel van het totale keramiek design. Dit bepaalt ook welke afwerking gewenst is. Maar voor dit onderdeel kijken we alleen naar het glazuur (we gaan er immers vanuit dat we dat willen). Dus als we weten wat we willen (een mooi, betrouwbaar en sterk glazuur) dan kunnen we aan de slag.

Maar waar te beginnen? Bij de vier glazuur niveaus!

Het proces, het recept, het materiaal en tenslotte de oxides. Maar niet per se in deze volgorde. Soms is het proces het uitgangspunt, bijvoorbeeld bij het stoken met hout. Het proces zal (deels) het glazuur en het resultaat bepalen.

Soms is juist het materiaal het uitgangspunt, zoals bijvoorbeeld een houtas glazuur. Alternatief kunnen we ook op zoek zijn naar een houtas “look a like” glazuur (een “fake ash glaze”). Het uitgangspunt is dan het oxide mechanisme dat een houtas glazuur kan imiteren. We kijken dan dus naar het oxide niveau.

Maar laten we eerst eens kijken naar de glazuur niveaus afzonderlijk.

1. Het procesniveau

Het procesniveau gaat over het maken, aanbrengen en stoken van glazuren. Het glazuurproces heeft veel invloed op het eindresultaat. Zoutstoken heeft per definitie als resultaat een zoutglazuur. Een houtstook geeft een ander resultaat (bij hetzelfde glazuurrecept) dan het stoken in een elektrische oven.

De applicatiemethode van het glazuur, zoals spuiten, gieten of dompelen, zal ook verschillende resultaten geven. En dan ga ik er vanuit dat alles goed gaat in deze fase van de keramiek strijd.

Keramiek glazuur niveausEr kan op dit niveau ook van alles mis gaan. Een afweeg fout bij het aanmaken. Een te dun aangebracht glazuur. Een verkeerde stook temperatuur, te weinig reductie (of juist teveel) bij het stoken. Er zijn eindeloos veel procesmatige missers. En als dit niet goed gaat, kan geen enkel glazuur recept de keramiek redden….

2. Het receptniveau

Een glazuur recept is net zoals een recept voor een cake. Er zijn ingrediënten (meel, eieren, suiker) en er achter staat een hoeveelheid. Soms exact (150 gram meel), soms globaal (een snufje zout). Een glazuur recept is meestal exact opgeschreven in procenten gewicht, maar soms ook in volume (een snufje). Ik hou van exact (en carrot cake), maar smaken verschillen…

Voorbeeld recept Insight
Voorbeeld recept Clay-art database via Insight glaze calculation software

Dit is het niveau waar veel keramisten beginnen als ze zelf een glazuur gaan maken. Een recept van een kennis, uit een boek of van internet kan het begin zijn van een spannend glazuur avontuur.

Dit is ook het niveau waar veelal de glazuuranalyse begint. Als ik een glazuur wil ontwerpen is dit het eerste waar ik naar opzoek ben. Is er een recept bekend, zijn er soortgelijke recepten en wat zijn de ervaringen.

3. Het materiaalniveau

Zoals gezegd bestaat een glazuurrecept, net zoals een cake, uit “ingrediënten”. Bij een glazuur spreek je meestal van materialen of grondstoffen. Nou zijn er bij cake recepten soms exotische kruiden (kardemom) toegevoegd, bij glazuren is dat ook zo, maar zijn het er zoveel dat je al gauw de tel kwijt raakt.

Er zijn letterlijk honderden glazuur grondstoffen. In de glazy.org database staan er nu zo’n 1.500 geregistreerd, maar er zijn er nog veel meer. Sommige zijn algemeen verkrijgbaar (bijvoorbeeld kwarts en kaolin), sommige zijn moeilijk te verkrijgen of niet meer te koop.

Voorbeeld grondstof op Glazy.orgHoe leer je alle (beschikbare) materialen kennen? Door op zoek te gaan! Een goeie plek om te beginnen is de leverancier van keramiek materialen. En als je daar toch bent, vraag gelijk naar de datasheets van de grondstoffen.

In het datasheet staat o.a. uit welke moleculen de grondstof bestaat. Deze moleculen bestaan altijd uit één of meerdere zuurstof (oxide) atomen gebonden aan één of meerdere andere atomen uit het periodieksysteem. Omdat deze grondstoffen altijd met zuurstof gebonden zijn, spreken keramisten meestal over “oxides”.

Er zijn honderden materialen, maar deze bestaan allemaal uit een handjevol van deze “oxides” (In de scheikunde geformuleerd als “O”). Zoals bijvoorbeeld kwarts (SiO2), aluminium (Al2O3) en natrium (Na2O). In de datasheets staan al deze oxiden, net als een glazuurrecept, netjes op een rijtje met gewichtsprocenten.

Voorbeeld grondstof analyse Glazy.org

Voor een voorbeeld kan je kijken bij het materialen gedeelte van glazy.org

4. Het oxideniveau

Nu zijn we via de materialen aanbeland bij het laatste niveau, dat van de moleculen en atomen. Zoals gezegd noemen keramisten dit meestal “oxides”. Als we de kleurende oxides niet meerekenen zijn dat er zo’n 12. Van honderden verschillende materialen naar iets meer dan 10 verschillende oxiden, dat is toch een enorme versimpeling!

Overzicht keramiek OxidenEr zijn veel boeken geschreven over het glazuurproces, de (rol van) materialen en glazuur recepten (de eerste 3 niveau’s). Zonder deze kennis en beheersing van het proces kan geen enkele keramist werk maken. Met deze kennis hebben keramisten al duizenden jaren de meest prachtige glazuren ontworpen. De beste voorbeelden komen uit het Oosten zoals celadon, koperrood en shino glazuren.

Maar dat wil niet zeggen dat wij dit glazuur niveau ook achterwegen moeten laten. Al tientallen jaren is er software ontwikkeld om dit niveau gemakkelijk te kunnen analyseren. Desktop software zoals Insight van  Tony Hanssen, Matrix van Lawrence Ewing  of Hyperglaze van Richard Burkett.

Daarnaast zijn er tegenwoordig ook websites waar deze berekeningen online kunnen worden gemaakt, waarbij Glazy.org veruit mijn favoriet is.

Trends en prognoses

Het analyseren van glazuren op deze vier glazuur niveaus is niets nieuws. Hermann Seger heeft aan het einde van de negentiende eeuw al aangetoond dat het oxide niveau zeer veel voordelen biedt. De door hem ontwikkelde Seger Formule of U.M.F. (unity molecular formula) is nog steeds de beste manier.

In de twintigste eeuw is er enorm veel research op dit gebied verricht. Eén van de eerste die het werk van Seger voortzette was R.T. Stull en meer recent Matt Katz. Met behulp van een uitgebreidere versie van de U.M.F. en de Stull map, kunnen trends worden ontdekt en verklaart.

Stull Map 1912

Met behulp van de recepten database op Glazy.org , kunnen glazuren niet alleen worden geanalyseerd, maar ook prognoses worden gemaakt over het uiterlijk en smelttemperatuur. Trends van specifieke glazuren worden steeds beter zichtbaar, hoe meer (betrouwbare) data beschikbaar komt.

Met glazy is een enorme stap in de toekomst gezet van de glazuur analyse op basis van (big) data. Ik kan niet wachten hoe dit zich ontwikkeld…

Meer lezen

Op de help pagina van Glazy is veel informatie te vinden. Als je liever een boek leest dan kan je op mijn boeken pagina kijken naar meer informatie. Helaas zijn sommige boeken niet meer nieuw te krijgen.

Hoe staat het met nieuwe boeken? Recent verscheen het boek van Gabriel Kline “Amazing Glaze, Techniques, Recipes, Finishing, and Firing“. Dit is een uitstekende inleiding tot glazuren. Helaas slaat ook hij het oxide niveau over, maar het proces, de materialen en recepten (de drie overige glazuur niveaus)  beschrijft hij zeer leesbaar en duidelijk.


Genoten van dit blog?  Geef mij een kop koffie zodat ik het volgende blog met nieuwe energie kan schrijven!

Buy me a coffeeBuy me a coffee

This post is also available in / Dit bericht is ook beschikbaar in: Engels

Daniel Bende
Daniel Bende
Keramist bij DFB-keramiek
Ontwerpt en creëert onder de handelsnaam DFB-keramiek handgedraaid figuratief steengoed keramiek.

Een gedachte over “Keramiek glazuur niveaus voor analyse”

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.